Асосий
  Суд тизими
  Олий суд тузилиши
  Cудлар
  Қонунчилик
  Пленум қарорлари
  Ахборотнома
  Суд амалиёти
  Ҳуқуққа оид мақолалар
  Юридик клиника
  Ўзбек тилида
  Русская версия



2008 йил 26 июль

ИНСОН МАНФААТЛАРИ – ОЛИЙ £АДРИЯТ

Давлатимиз раµбари Олий Мажлис Јонунчилик палатаси ва Сенатининг 2005 йилдаги іґшма мажлисида іилган маърузасида суд–µуіуі тизимини ислоµ іилиш ва соµани янада либераллаштириш давр талаби эканлигини алоµида таъкидлаган ва бу борадаги ишларнинг истиіболли Іояси µаіида гапирган эдилар. Дарµаіиіат, ґтган йиллар мобайнида мамлакатимизда µуіуіий давлатни шакллантиришнинг таркибий іисми бґлган суд-µуіуі тизими іурилишининг мутлаіо янги концепцияси амалда жорий этилди. Жумладан, судларнинг жиноий, фуіаролик ва хґжалик ишлари бґйича ихтисослашуви амалга оширилди. Јонунчиликка биноан, суд ишларини апелляция ва кассация тарзида кґриб чиіиш институтлари жорий этилди. Айнан шу ґринда ¤збекистон Республикаси Олий судининг яіиндагина бґлиб ґтган Пленумини алоµида таъкидлаш жоиз. Айни³са, Пленумнинг «Судлар томонидан жиноят ишларини кассация тартибида кґриш амалиёти тґІрисида» ва «Судлар томонидан жиноят ишларини назорат тартибида кґриш амалиёти тґІрисида»ги іарорлари катта аµамиятга эга бґлди. Шу муносабат билан мухбиримиз ¤збекистон Республикаси Олий суди раиси Б´ритош Мустафоевга бир неча саволлар билан мурожаат этди.
-       Бґритош ака, аввало, ¤збекистон Республикаси Олий суди Пленуми кун тартибига айнан ушбу масалаларни іґйишга сабаб бґлган омиллар µаіидаги фикрларингизни билмоічи эдик.
-             Энг аввало, шуни айтиш керакки, истиілол йилларида мамлакатимизда ижтимоий, иітисодий ва сиёсий соµаларда амалга оширилаётган ислоµотларнинг бош маісади халіимиз турмуш фаровонлигини ошириш, фуіароларнинг µуіуі ва эркинликлари µамда іонун билан іґриіланадиган манфаатларини муµофаза іилишга іаратилгани билан тенгсиз аµамиятга эга. Жумладан, жамиятимизда µуіуіий давлатни шакллантиришнинг муµим таркибий іисми бґлган суд-µуіуі соµасидаги ислоµотлар µам изчил ва босіичма-босіич давом эттириб келинмоіда.
Амалга оширилаётган суд-µуіуі ислоµотлари жиноят-процессуал іонунчилигимизга µам ґзгача шакл, янги мазмун ва атамаларни олиб кирди. Жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши, ярашув институтининг жорий этилганлиги, апелляция инстанциясида иш юритишнинг татбиі іилинганлиги, іонуний кучга кирган µукмлар устидан шикоят бериш имкониятларининг кенгайтирилганлиги, кассация инстанциясида тарафлар µуіуіларининг тенглаштирилганлиги шулар жумласидандир.
Ишларни апелляция инстанциясида кґриб чиіишнинг жорий іилинганлиги суд хатоларини ґз ваітида тузатиш, судлар фаолиятида сансалорликка йґл іґйилмаслигига, кассация ва назорат инстанциялариниг вазифаси эса, одил судлов сифатини янада яхшилашга іаратилган.
ТґІри, ¤збекистон Республикаси Олий суди Пленуми 2001 йил 1 июнда «Жиноят ишларини кассация ва назорат тартибида кґриш амалиёти µаіида» іарор іабул іилган эди. Аммо шунга іарамасдан жиноят ишларини кассация ва назорат инстанциясида кґриш масаласида яна алоµида-алоµида Пленум іарори іабул іилиш масаласи кґтарилди. Бунинг ґзига хос сабаблари бор, албатта.
Энг аввало, Олий суднинг 2001 йил 1 июндаги Пленуми іарори апелляция институти амалиётда іґлланганига эндигина 3 ой бґлганда, яъни у судлов амалиётида µали тґлиі шаклланмаган бир пайтда іабул іилинганди. Ушбу іарорни тезкорлик билан іисіа ваіт ичида іабул іилишдан кґзланган асосий маісад суд амалиёти учун янги — апелляция институтини іґллашда келиб чиіиши мумкин бґлган турли хил тушунмовчилик ва хатоларнинг олдини олишга іаратилган эди.
Таъкидлаш жоизки, мазкур Пленум іарори іарийб 5 йил давомида суд амалиётини тґІри йґналтиришда муµим аµамият касб этди.
Јолаверса, амалда бґлган Пленум іарорида кассация ва назорат инстанцияларида ишларни кґриб чиіишнинг умумий жиµатлари бґйича тушунтиришлар берилган эди. Албатта, битта Пленум іарорида жиноят процессининг ґзига хос иккита мустаіил масаласини изоµлаш, уларда мавжуд бґлган тушунмовчилик ва муаммолар бґйича тґлиі тушунтириш бериш имкониятини чеклайди.
Шунингдек, жиноят ишлари бґйича вилоят ва унга тенглаштирилган судларнинг кассация ва назорат инстанцияларида иш юритишда, кассация ва назорат тартибидаги берилган шикоятларни µал іилишда, ишларни мазкур инстанцияларда кґришда айрим хато ва камчиликларга йґл іґйилаётган µолатлар µам йґі эмас.
-       Шу ґринда, судларда кассация ва назорат инстанцияларининг ваколат доираси бґйича µам газетхонларимизга тушунтириш бериб ґтсангиз.
-             Маълумки, кассация институтидан кґзланган асосий маісад — биринчи инстанция суди томонидан чиіарилган ва іонуний кучга кирган суд µукмида мавжуд иш бґйича йґл іґйилган камчиликларни тґлдириш ва процессуал іонунбузилиши µолатларини бартараф этишдан иборат. Назорат инстанцияси суди эса апелляция ва кассация инстанция судлари томонидан чиіарилган нотґІри суд іарорларини ґзгартиради ёки бекор іилади ва шу оріали процесс иштирокчилари µуіуілари µимоясини таъминлайди.
Шуни алоµида таъкидлаш лозимки, судлар µар доим µам бу инстанция ваколатларидан, айниіса, ариза (протест) важларига аµамият бериш, иш µолатларини тґлиі текшириш ва суд терговини тґлдириш ваколатидан самарали фойдаланмоіда, деб бґлмайди. Маълумки, кассация инстанциясининг муµим вазифаларидан бири µар бир кґрилган иш бґйича биринчи босіич судлари томонидан йґл іґйилган моддий ёки процессуал іонунбузилишини ґз ваітида тузатишдан иборатдир.
Кассация ва назорат инстанцияси судлари тґІрисида гап борар экан, нафаіат уларнинг иш сифати, іарорларининг асослантирилганлиги, балки µар бир ишни ґз ваітида ва процессуал іонунда белгиланган іоидаларга амал іилган µолда кґриб чиіишда ишда иштирок этувчи шахс­ларнинг µуіуілари тґлиі таъминланиши лозимлиги µам эсимиздан чиімаслиги керак.
-       Кенг газетхонлар оммасини жиноят ишларини кассация ва назорат тартибида кґриб чиіишнинг тафовутлари µам іизиітириши табиий. Пленум жиноят ишларини бу тартибда кґриб чиіиш амалиётига оид іарорларни суд µокимиятининг алоµида µужжатлари шаклида іабул іилди. Бу ушбу инстанцияларга доир іонун нормаларини тґІри іґллашга нечоІли хизмат іилади? Шунингдек, назорат тартибида иш юритишнинг апелляция тартибидан фаріли хусусияти нималардан иборат ва унинг асосий вазифалари іандай?
-             Маълумки, іарорда µукм (ажрим) іонуний кучга кирган кундан бошлаб бир йил ґтгандан сґнг берилган шикоят (протест) башарти унда оІирроі жиноятга доир іонун моддаларини іґллаш зарурлиги, жазони кучайтириш ёки маµкумнинг аµволини оІирлаштирадиган бошіа ґзгаришлар, шунингдек, оілов µукмини ёхуд ишни тугатиш тґІрисидаги ажримини бекор іилиш назарда тутилган бґлса, суд томонидан іаноатлантирилиши мумкин эмаслиги, агар кассация шикояти (протести) бир йиллик муддат ґтгунга іадар берилган бґлиб, мазкур муддат иш бґйича іарор іабул іилингунга іадар ґтиб кетса, у іаноатлантирилмасдан іолдирилиши µаіида тушунтириш берилган.
Жиноят процессуал кодексининг 503-моддасига мувофиі, кассация шикояти (протести) іайтариб олиниши, шунингдек, унинг важлари ґзгартирилиши мумкин. Кассация шикояти (протести) нинг іайтариб олиниши, агар иш бґйича бошіа процесс иштирокчилари томонидан берилган кассация шикояти (протести) бґлмаса, кассация тартибида иш юритиш тугатилишига олиб келади. Јарорнинг 5-бандида бу масалада берилган тушунтиришда, агар шикоят (протест) кассация инстанцияси суди мажлиси бошлангунга іадар іайтариб олинган бґлса, у шикоят (протест) берган шахсга хат оріали іайтарилиши, бошіа µолларда эса суд, кимга нисбатан шикоят (протест) берилган бґлса, ґша шахсга нисбатан кассация тартибида иш юритиш тугатилиши ва бу µаіда баённомада акс эттириладиган ажрим чиіариши лозимлиги баён этилган.
Апелляция инстанцияси суди мажлисида маµкум (оіланган шахс) ­нинг іатнашиш–іатнашмаслик масаласини унинг ґзи µал этади. Бироі іонунда кассация тартибида иш кґрилганда бу масала ечими суднинг µуіуіига тегишлилиги белгиланган. Шунинг учун іарорда бу хусусда сґз юритилиб, маµкум (оіланган шахс) нинг кассация инстанцияси судида иштирок этишига зарурат борлиги масаласи судьялар томонидан алоµида муµокама іилиниб, зарурат бґлганда, унинг суд мажлисида іатнашиши чоралари кґрилиши лозимлиги іайд этилган.
-       Пленум «Жиноят ишларини назорат тартибида к´ришга доир амалиёт т´²рисида» µам ³арор бор. Бу тартибдаги амалиётда ³андай янгиликлар бор?
-             Айтиш керакки, Олий суд Пленуми іарорида назорат тартибида иш юритиш апелляция ва кассация тартибидан кескин фарі іилиши, чунки бу инстанцияда билвосита иш юритиш жиноят процесси иштирокчилари эрки билан эмас, балки давлатнинг ваколатли мансабдор шахси, яъни тегишли суд раиси ёки прокурор томонидангина іґзІатилиши мумкинлиги акс эттирилган. Бироі бу – назорат тартибида иш юритиш муайян иш бґйича протест киритилган пайтдан бошланади, деган фикр­ни билдирмайди. Судда µам, прокуратура идораларида µам бу жараён назорат тартибида протест билдириш хусусида илтимоснома (эътибор беринг, µа, биз одатда ишлатганимиздек, шикоят эмас, балки іонунда кґрсатилганидек, айнан илтимоснома) берган ваітдан іґзІатилган µисобланади.
Маълумки, апелляция тартибидан фаріли ґлароі, назорат инстанцияси суди фаіат іисман суд тергови ґтказиши, шу жумладан, биринчи инстанция суди томонидан текширилмаган далилларни текшириб чиіиши ва уларга суд мажлисида аниіланган янги µолатлар натижасига кґра, µуіуіий баµо бериши мумкин. Жазо масаласи µар іандай инстанциядаги каби назорат инстанцияси учун µам ґта жиддий масала µисобланади. Лекин назорат босіичининг ґзига хос жиµатларидан бири шундаки, бу инстанцияда баъзан ишлар µукм чиіарилган ваітдан бошлаб µатто йиллар оша кґриб чиіилиши мумкин.
-       Бундан ташіари, Пленум «Бир неча жиноят содир этилганда іилмишни квалификация іилишга доир масалалар тґІрисида» µам іарор іабул іилди. Ахир, рецидив жиноят µаіидаги масала іонунчилигимизга ёт нарса эмас-ку? Бу µаідаги іарор іабул іилинишига іандай µожат туІилди?
-             Пленум муµокамасига айнан «Бир неча жиноят содир этилганда іилмишни тґІри квалификация іилиш тґІрисида»ги масаланинг киритилиши бежиз эмас. Негаки, бу іарор амалиётда йиллар давомида ґз ечимини топмай келаётган чалкашликларни бартараф этишга іаратилган.
Жиноий іилмишни квалификация іилиш тґІрисида сґз борар экан, аввало, «бир неча жиноят» тушунчаси µаіида тґхталиб ґтишни лозим деб ґйлайман. Жиноят кодексининг «бир іанча жиноят» деб аталган саккизинчи боби аслида учта, яъни жиноятлар такроранлиги, жиноятлар мажмуи ва рецидив жиноятлар каби µуіуіий институтларни ґз ичига олади. У мазмунан µар доим шахс томонидан бир неча жиноят содир этилганда унга іай йґсинда µуіуіий баµо берилишига доир масалаларни тартибга солади.
Бир ваітнинг ґзида ёки турли ваітларда бир неча жиноятларнинг содир этилиши тергов ва суд амалиётида кґп учрайдиган µодисалардир. Шахс томонидан бир неча жиноятларнинг содир этилиши субъектнинг ва у томонидан содир этилган жиноятларнинг ижтимоий хавфлилиги юіорироі даражада эканлигидан далолат беради. Бир неча жиноятларнинг содир этилиши натижасида шахс ёки жамиятнинг іонун билан іґриіланадиган манфаатларига етказилган жисмоний, моддий, маънавий ва бошіа зарар одатда бир жиноят натижасида етказилган зарарга нисбатан сезиларли даражада кґплиги билан ажралиб туради.
Шу боис анчадан бери бир неча жиноят содир этилганда іилмишни квалификация іилиш борасида муаммолар юзага келаётган бґлса-да, бу борада амалдаги іонунларда етарлича тушунтиришлар мавжуд бґлмаганлиги туфайли ушбу масалада келиб чиііан іатор муаммолар, жумладан, жиноят квалификациясидаги чигалликлар, кґпинча, жазо муддати ёки миідорини ґзгартириш оріали µал іилиниб келинмоіда эди. Ушбу масалада келгусида бу каби хатоларга йґл іґйилишининг олдини олиш, республика бґйича ягона суд амалиётини шакллантириш маісадида бир неча жиноятларнинг µар учала кґриниши билан боІлиі масалаларни іамраб олувчи ягона пленум іарори іабул іилиш маісадга мувофиі, деб топилди.
£абул ³илинган Пленум ³арорида айтиб ´тганимиздек, жиноятлар такроранлиги, жиноятлар мажмуи ва рецидив жиноятларга батафсил тушунтириш берилган.
Бундан ташіари, рецидив жиноят µаіида тґхталадиган бґлсак, рецидив жиноят юіори ижтимоий хавфлиликка эга бґлиб, унинг хавфлилиги шундан иборатки, шахс илгари іасддан содир этилган жиноят учун судланганидан кейин тузалиш йґлига кирмай, яна іасддан янги жиноят содир этади.
Шунингдек, іарорда Жиноят кодекси 34-моддаси учинчи іисмини іґллашда озодликдан маµрум іилиш жазосига судланган шахс деганда, кимлар тушунилиши кераклиги, бунда µукм ижрога іаратилганлигининг, шу жумладан, шахс илгари тайинланган жазони ґтамаганлигининг аµамияти йґілиги баён этилади.
Хулоса іилиб айтганда, ¤збекистон Республикаси Олий суди Пленумида іабул іилинган іарорлар амалиётда вужудга келадиган муаммоларни ечишга, шунингдек, инсон µу³у³ларини µимоя ³илишга, іонун устуворлигини таъминлашга хизмат ³илади.
-       Мазмунли суµбатингиз учун ташаккур.

Эсиргап БОЛИЕВ
суµбатлашди.
(«Хал³ с´зи» газетаси, № 148, 2008 йил 26 июль)

 

 

     

 

 

Асосий  |  Алоқалар

Copyright © 2004—2008 Ўзбекистон Республикаси Олий суди